نمونه تحلیل بازار آموزش مجازی کارآفرینی در ایران و جهان

تحلیل صنعت آموزش مجازی کارآفرینی در ایران

تاریخچه

آموزش به شکل کلاسیک آن در ایران از 6 ام دیماه سال 1230 شمسی با افتتاح دارالفنون (13 روز قبل از قتل امیرکبیر) آغاز شد. از آن زمان تاکنون، صنعت آموزش با فراز و نشیب های بسیاری روبرو بوده است. با همه این احوال طی این مدت 170 ساله، این بازار رشد بسیاری نموده و تقریبا همه آحاد جامعه را درگیر خود کرده است. دولتی شدن آموزش طی دوران پهلوی، اگرچه فراگیری آموزش را به دنبال داشت ولی ساز و کار بازار آزاد را در این صنعت از بین برد و باعث منجمد شدن و جلوگیری از ظهور نوآوری در این صنعت بزرگ شد. مشکلی که هنوز هم این صنعت در ایران با آن دست به گریبان است. درهر حال بیش از 15 میلیون نفر دانش‌آموز و 4 میلیون دانشجو جمعیتی نزدیک به 20 میلیون نفر (حدود 25 درصد جمعیت کشور) در ایران درگیر آموزش رسمی و آکادمیک می‌باشند. آموزشگاه‌های کمک درسی (معروف به آموزشگاههای کنکوری)، آموزشگاههای فنی و حرفه ای و دیگر مدارس و آموزشگاههای فن‌آموزی در کنار آموزش کلاسیک و رسمی، کل صنعت آموزش حضوری را در ایران تشکیل می دهد.

آموزش مجازی به عنوان زیربخش آموزش، از ابتدای دهه 80 شمسی با ظهور مؤسساتی مثل «انیاک» شروع شد که آموزش نرم افزارهای کاربردی رایانه ای را از طریق تولید فیلم و محیطهای تعاملی (اینتراکتیو) و عرضه آنها روی حاملهای نوری (CD) ارائه می کردند. درسالهای اخیر با افزایش تصاعدی ضریب نفوذ اینترنت و گوشی تلفن همراه، این صنعت رشدی بسیار زیاد داشته و شرکتهای قوی و بزرگی مثل فرادرس، فرانش، دانشجویار  و ... در بستر اینترنت شروع به فعالیت نموده‌اند.

در ابتدا تصور میشد که آموزش مجازی کیفیت لازم جهت جایگزینی به جای آموزش حضوری را نداشته باشد ولی تحقیقات نشان داده اند که آموزش مجازی (درصورت رعایت اصول آن) حتی از آموزش حضوری نیز کارایی بالاتری دارند. (شریفی، محمد)

از موضوعاتی که طی چند سال اخیر در صنعت آموزش به آن پرداخته شده است، آموزش کارآفرینی می باشد. اواخر دهه ۵۰ میلادی، اولین کشوری که در زمینه آموزش کارآفرینی خیلی کلاسیک کار کرد و ترویج فرهنگ کارآفرینی را از سطح دبیرستان شروع کرد کشور ژاپن بود. اولین مؤسسه در توکیو در سال ۱۹۵۶ آغاز به کار کرد. در سال ۱۹۵۸ سازمان آموزش‌وپرورش ژاپن طرحی را برای اشاعه فرهنگ کارآفرینی تحت عنوان سربازان فداکار اقتصادی ژاپن را پیاده و اجرا کرد. بر اساس این طرح، افراد از سطح دبیرستان با مسئله کارآفرینی آشنا شده و آموزش می‌دیدند که در حین تحصیل چگونه باید کار بکنند؛ و با کسب‌وکار چگونه کشورشان را از وابستگی نجات دهند.

تا دهه ۱۹۸۰ سه موج، کارآفرینی را به جلو رانده است که عبارتند از:

موج اول: انفجار عمومی مطالعه و تحقیق، انتشار کتاب‌های زندگی کارآفرینان و تاریخچه شرکت‌های آن‌ها، چگونگی ایجاد کسب‌وکار شخصی و شیوه سریع پولدار شدن.

موج دوم: ارائه رشته‌های آموزش کارآفرینی در حوزه‌های مهندسی و بازرگانی است. (که از دهه ۶۰ آغازشده و تاکنون در ۵۰۰ دانشکده در آمریکا و کانادا رشته‌های کارآفرینی ایجادشده است.(

موج سوم: تشویق رشد شرکت‌های کوچک، افزایش علاقه‌مندی دولت به تحقیقات در زمینه بنگاه‌های کوچک و تحقیق در زمینه نوآوری‌های صنعتی

اکنون نیز ایجاد مراکز شتاب‌دهنده، مراکز رشد و پارک‌های علمی و فناوری به‌عنوان یک موج جدید، کارآفرینی را به‌پیش می‌برند. این موج را می‌توان موج چهارم کارآفرینی نامید.

در ایران نیز براساس همین موج‌ها، مدارس و آموزشگاه‌های متعددی به این حوزه ورود پیدا کرده اند در اکثر این مدارس و آموزشگاه‌ها، آموزش به صورت حضوری و کارگاهی برگزار می‌گردید که با همه گیری کووید19 تعدادی از آنها روش آموزش خود را به صورت مجازی و یا حداقل نیمه حضوری تغییر داده اند. مدرسه اشتغال شریف، مدرسه کارآفرینی پرتو، مدرسه کارآفرینی مکتپ، آکادمی نوآوری و کارآفرینی فردوسی، آکادمی مجازی ایرانیان، کارابیز و مدرسه کارآفرینی پروتون از جمله این مدارس می‌باشند.

صنعت آموزش مجازی کارآفرینی را میتوان: دوره های آموزشی و مشاوره مختلف مورد نیاز یک کارآفرین یا محقق حوزه کارآفرینی دانست که در آن با استفاده از ابزارهای آموزشی دیجیتالی (فیلم، محیط تعاملی، وبینار و ...) و با کمک امکانات دیجیتالی (رایانه، اینترنت، وبکم، چاپگر و ...) سعی در بالا بردن سطح علمی و فنی کارآموزان دارد.

ویژگی‌های بازار صنعت آموزش مجازی کارآفرینی

نوپا: بازار آموزش کارآفرینی یک صنعت نوپا است که هنوز در آن غلبه صورت نگرفته و همه فعالین در این بازار، سعی در کسب سهم بیشتری از بازار را دارند. از این دریچه زمانی باید حداکثر استفاده را کرد چرا که اگر یک یا چند شرکت در این بازار غلبه پیدا کنند این دریچه بسته شده و امکان ورود رقابتی برای شرکتهای دیگر بسیار محدود خواهد شد.

ناشناخته: علی‌رغم نام آشنای «کارآفرینی» در جامعه ایرانی، شناخت واقعی بسیار کمی از این رشته در افکار عمومی وجود دارد و بیشتر مردم آن را مفهوم اشتغالزایی اشتباه میگیرند. این مسأله از طرفی باعث مورد توجه بودن این صنعت خواهد بود و از طرفی به دلیل عدم آشنایی افراد با مبانی این رشته، کار آموزش را سخت می کند.

پرتلاطم: هر صنعتی که با صنعت دیجیتال مرتبط باشد به دلیل تلاطم زیاد و تغییرات با دامنه بالای صنعت دیجیتال، آن صنعت هم دچار تلاطم و تغییرات زیاد خواهد بود. آموزش مجازی نیز از این قاعده مستثنی نیست و تغییرات تکنولوژیکی، فرهنگی و اجتماعی مرتبط با حوزه دیجیتال باعث تغییرات زیاد این حوزه می شود. فعالین در این حوزه باید این آمادگی و توان را داشته باشند که به سرعت خود را با این تغییرات خصوصا تغییرات فرهنگی مربوط به حوزه دیجیتال هماهنگ کنند. همگی کووید19 یکی از این تغییرات را فراهم کرد و بخش زیادی از جامعه به آموزش مجازی روآوردند. شرکتهایی که توان بیشتری برای پاسخگویی به این تغییر فرهنگی اجتماعی را داشتند، از این فرصت استفاده بیشتری را بردند.

سریع و وسیع: با توجه به رشد سریع ضریب نفوذ گوشی همراه و اینترنت در جامعه، آموزش مجازی نیز رشد بسیار سریع و وسیعی را تجربه می کند. فعالین صنعت آموزش مجازی کارآفرینی باید از این قابلیت حداکثر استفاده را ببرند.

چالش‌های آموزش مجازی كارآفرینی

1. فقدان انسجام نظری و درك و ادبیات مشترك از واژه كارآفرینی
2. چالش در تولید محتوا و شیوه های آموزش
3. چالش در اثربخشی روشهای آموزشی
4. عدم شناسایی نیازهای آموزشی و مهارتی یادگیری فراگیران، متناسب با شرایط كسب و كار حاكم بر جامعه
5. ناكافی بودن نهادهای آموزشی موجود برای پوشش كامل آموزشهای كارآفرینی.

تحلیل حجم بازار

اگر بازار هدف ایده آل چنین شرکتی را جوانان (15 تا 30 سال) در نظر بگیریم، با توجه به جمعیت 17 میلیون نفری جوانان، اگر به صورت میانگین برای هر نفر یک دوره سه ماهه 500 هزار تومانی در نظر گرفته شود، حجم کل بازار رقمی بالغ بر 8500 میلیارد تومان خواهد بود.

اگر برای چنین شرکت سهمی 10 درصدی از بازار را قائل شویم، بازاری با رقمی بالغ بر 850 میلیارد تومان را برای این شرکت قابل وصول خواهد بود. درصورتی که این شرکت بتواند مشتریان خود را وفادار کند میتوان متصور بود که با ارائه دوره های آموزشی مختلف به هر مشتری، درآمد این شرکت از هر مشتری حداقل 4 برابر رقم پایه (500 هزارتومان) بشود. بنابراین برای چنین شرکت میتوان بازاری بالغ بر 3400 میلیارد تومان متصور شد.

متأسفانه از حجم بازار فعلی این صنعت اطلاعات دقیقی در دسترس نیست ولی با توجه به تعداد و حجم مدارسی که آموزش مجازی را ارائه می کنند احتمالا عددی کمتر از 100 میلیارد تومان در سال خواهد بود.

بررسی رقبا

کارابیز با ارائه مصاحبه با کارآفرینان برتر، فضای جذابی را برای جذب مخاطب ایجاد کرده است. ارائه ابزارهای برخطی مثل تست شخصیت شناسی MBTI نیز از دیگر ابتکارات این شرکت می باشد.

مدرسه اشتغال شریف به واسطه دسترسی به اساتید درجه یک و مطرح دانشگاهی و همچنین به دلیل یدک کشیدن نام دانشگاه شریف، می تواند رقیب جدی این کارزار باشد.

مدرسه کارآفرینی پرتو به واسطه اینکه روی یک حوزه مشخص از کارآفرینی یعنی کارآفرینی اجتماعی متمرکز شده است، رقیبی جدی نیست ولی قاعدتا به دلیل تخصصی بودن کار این مدرسه در حوزه کارآفرینی اجتماعی، سهم بازار از این بخش را به خود اختصاص می دهد. رقابت در این بخش از بازار با این رقیب کار سختی خواهد بود.

مدرسه کارآفرینی مکتپ که به نوعی وابسته به دانشگاه امیرکبیر است، بیش از آنکه یک مدرسه کارآفرینی باشد، یک شتابدهنده است. اتصال مستقیم این مدرسه با یک شتابدهنده و دسترسی راحتتر به سرمایه گذاران می تواند نقطه قوت این مدرسه باشد.

شرکت راهنما کالج با تقسیم بندی دوره ها به 2 سطح مقدماتی و پیشرفته، توان جذب مخاطبان بیشتری را برای خود ایجاد کرده است.

مرکز آموزشی نوین با برگزاری دوره های مختلف مدیریتی و ایجاد تنوع در عنوان دوره ها، مزیت رقبابتی برای خود ایجاد کرده است.

مدرسه کارآفرینی پروتون با برگزاری دوره هایی برای دانش آموزان و نوجوانان حرکت به سمت توسعه بازار در این قشر را آغاز کرده است. با توجه به شیب تند کاهش جمعیت جوان در ایران، این مطلب می تواند مزیت رقابتی این شرکت باشد.

تحلیل صنعت آموزش مجازی کارآفرینی در دنیا

بررسی صنعت آموزش مجازی در دنیا

تحقیقات نشان داده است، هزینه دولت‌ها، والدین، افراد و شرکت‌ها در حوزه آموزش همچنان در حال افزایش است و انتظار می رود تا سال ۲۰۳۰ به ۱۰ تریلیون دلار در سال برسد. حجم سرمایه گذاری در بازارهای جهانی آموزش مجازی در سال ۲۰۱۷ به مبلغ ۱۷.۷ میلیارد دلار برآورد شده است و پیش بینی می‌شود این میزان تا سال ۲۰۲۲ به ۴۰.۹ میلیارد دلار برسد.

نرخ رشد در حوزه فناوری‌های آموزشی تا سال ۲۰۲۲ را ۱۸.۳ درصد پیش بینی کرده اند و بر طبق این گزارش‌ها، در فوریه ۲۰۱۹ : حدود ۱۴۵۰۰ استارتاپ جهانی در حوزه آموزش مجازی وجود دارند و طبق گفته کرانچ بیس، ۷۲۸  استارتاپ در حوزه آموزش مجازی به ارزش ۶.۵ میلیارد دلار در مارس ۲۰۱۹ سرمایه جذب کرده اند.

یادگیری آنلاین طی دهه گذشته رشد قابل توجهی را نشان داده است، زیرا اینترنت و آموزش با هم ترکیب می شوند تا فرصت کسب مهارت های جدید را در اختیار مردم قرار دهند. از زمان شیوع کووید19، یادگیری مجازی بیشتر در زندگی مردم رواج یافته است. این همه‌گیری، مدارس ، دانشگاه ها و شرکت ها را مجبور به کار از راه دور کرده و این باعث افزایش استفاده از یادگیری آنلاین شده است.

در سال 2017 ، تقریباً 77٪ از شرکتهای آمریکایی از یادگیری آنلاین استفاده کردند ، و 98٪ قصد داشتند تا سال 2020 آن را در برنامه خود بگنجانند.

پلتفرمهای یادگیری برخط متعددی مانند Udemy ، Coursera ، Lynda ، Skillshare ، Udacity در بازار وجود دارند که به میلیون ها نفر خدمات می دهند و هرکدام مزیت رقابتی خاصی را برای خود ایجاد کرده اند. همچنین دانشگاه‌های سطح بالا نیز با در دسترس قرار دادن دوره ها از طریق آنلاین، در این صنعت نقش ایفا می کنند. دانشگاه استنفورد و دانشگاه هاروارد دوره‌های مجازی متنوعی را برگزار می کنند.

همه اینها یک چیز را نشان می دهد ، تقاضای زیادی از مردم برای یادگیری آنلاین وجود دارد. دلیل این تقاضا و رشد سریع بازار، تغییر سریع جهان است. این یک واقعیت است که یادگیری آنلاین آینده جهان است و بدون شک در آینده جایگزین یادگیری حضوری خواهد شد. دسترسی روز به روز بیشتر افراد جهان به تلفن‌های همراه و اینترنت، رشد سریع هوش مصنوعی که باعث ارائه راه حل‌های شخصی شده برای هر فرد می شود و در آینده ، ابزارهای پیشرفته تر آموزش مجازی مانند VR / AR یا الگوریتم های پیشرفته تر یادگیری ماشین آرزوهای بیشتری از بشر را در جهت آموزش فراگیرتر و مؤثرتر محقق خواهند کرد.

بررسی آموزش مجازی کارآفرینی در دنیا

موسسات و شرکتهای متعددی در جهان، دوره های مربوط به حوزه مدیریت و خصوصا کارآفرینی را ارائه می کنند که از مهمترین آنها , Udemy  Coursera, Harvard و edX می باشند. هر کدام از این نهاد ها، بازار هدف خاص و مدل کسب و کاری مخصوص خود را دارند.

دانشگاه هاروارد که از برترین دانشگاههای جهان می باشد، در حوزه آموزش مجازی بسیار فعال بوده و سهم بزرگی از این بازار را در اختیار دارد. اعتبار این دانشگاه، تنوع دوره های آموزشی، اعطای مدرک معتبر و برگزاری دوره ها در سه سطح ابتدایی، متوسط و پیشرفته از ویژگی های دوره های آموزش مجازی این دانشگاه است. از ویژگی های مهم دوره‌های آموزشی این دانشگاه این است که شرکت و یادگیری در دوره‌های ابتدایی نیاز به هیچ دانش پیشنیازی ندارد. همچنین هر چند وقت یکبار، تعدادی از دوره های آموزش خود را به صورت رایگان (No Credential) برگزار می کند. اگرچه در پایان این دوره ها مدرکی اعطا نمی شود ولی باعث آشنایی افراد بسیاری با دوره های آموزشی این دانشگاه شده است. از امکانات دیگر دوره های آموزشی دانشگاه هاروارد دوره های Free است که برای شرکت در آنها نیاز به پرداخت هزینه نیست ولی اگر دانش‌پژوه بعد از اتمام دوره مایل به دریافت مدرک این دوره باشد، باید هزینه صدور مدرک را بپردازد. قابل ذکر است که دانشگا هاروارد برای ارائه محتوای آموزش خود از بستر edx.org استفاده می کند که دوره های آموزشی بسیاری از دانشگاههای برتر دنیا را در ارائه می کند.

یکی دیگر از فعالین آموزش مجازی رشته ای مربوط به کارآفرینی موسسه Coursera است که دو نوع مدل آموزشی مجازی مجزا ارائه می کند. در یکی از این مدلها، خدمات آموزشی دانشگاههای معتبر از طریق سایت Coursera ارائه می شود و مدرک معتبر دانشگاهی ارائه می شود. شهریه یک دوره دو ساله رشته کارآفرینی از دانشگاههای معتبر بین 20 تا 40 هزار دلار می باشد. مدل دوم آموزش مجازی این سایت، که پریمیوم نام دارد، توسط افراد مطرح و اساتید دانشگاه در دوره های کوتاه مدت چندساعته برگزار می گردد. در این مدل یک دسترسی 7 روزه رایگان وجود دارد و درصورت رضایت،  مشتری می تواند پرداخت ماهانه 95 دلار، در همه دوره های مدل پریمیوم شرکت نماید. این مدل بیشتر برای آموزش موارد تخصصی و موردی طراحی شده است.  

Udemy  صدها دوره ایجاد شده توسط متخصصان در سراسر جهان را ارائه می دهد. این وبسایت به هر کسی اجازه میدهد یک دوره ایجاد کند، بنابراین کیفیت دوره‌ها متفاوت است. برخی از دوره ها با سخنرانی های ویدئویی، فعالیت‌ها و جوامع همکار بهتری انجام می شود درحالی که ممکن است در بعضی از دوره‌ها فقط چند ویدیوی کوچک وجود داشته باشد.  Udemyتلاش می کند تا دوره هایی را از نام‌آوران بزرگ را ارائه کند. بنابراین می‌توانید انتظار داشته باشید که دوره هایی از افرادی مثل مارک زوکربرگ، ماریسا میر گوگل، استادان برتر و نویسندگان مختلف را ببینید. گرچه اکثر کلاس ها رایگان هستند، ولی برای برخی از دوره ها باید هزینه های تحصیلی بپردازید.

ایده هایی نوآورانه برای یک شرکت فعال در بازار آموزش مجازی کارآفرینی

• باید فقدان ارتباط چهره به چهره با شرایطی نظیر تعاملی تر شدن محیط یادگیری همراه با قابلیت فناوری‌های تصویری جبران شود. آموزش مبتنی بر حل مسئله، اجازه بروز ایده های بالبداهه و خلاق از سوی دانش‌پژوهان و کارآموزان، بازخورد فوری از سوی استاد و افزایش هم اندیشی میان استادان، می تواند پویایی محیط آموزش مجازی را ارتقا دهد و کیفیت و اثرگذاری آموزش را تضمین نماید.
• ایجاد پلتفرم ارائه محتوای آموزشی ویدیویی مثل لیندا و فرادرس (البته در شروع کار نیاز نیست همه امکانات آن سایتها را داشته باشد)
• استفاده از استراتژی دوره‌های مجازی گسترده‌باز (MOOC) به این معنی که در بخشی از پلتفرم برخط شرکت، هرکسی بتواند یک دوره راه بیاندازد و حتی اگر لازم میداند، برای استفاده دیگران از آن هزینه دریافت کند. اساتید بسیاری هستند که این روزها دوره های مجازی در بسترهایی مثل لایو اینستاگرام برگزار می کنند که این محتواها می تواند در یک سایت مرجع که سایت شرکت مدنظر ما خواهد بود، جمع آوری شود.
• از روش اجرای دوره های بوت کمپ به صورت مجازی استفاده کنند.
• ارائه محتواهای آموزشی مجازی و آفلاین خیلی کوتاه مدت در حد حتی کمتر از یک ساعت به شکلی که مخاطب با استفاده از موبایل در زمانهای آزاد ولی کوتاه مثلا در مترو، سفر و استراحت بتواند آن محتواها را بیاموزد.
• دریافت حق عضویت ماهانه برای دسترسی به محتواهای آموزشی کوتاه
• طراحی مدل جمع سپاری (CrowdSoursing) برای تولید محتوای آموزشی. مثلا شرکت کنندگان در دوره های آموزشی می توانند در ازای تولید محتوا (متنی، عکس و فیلم) از بخشی از هزینه های آموزشی معاف شوند.
• حرکت به سمت جذب بازار نوجوانان و کودکان. هم به جهت جذب استعدادها و هم گرفتن سهم از بازار آینده
• استفاده از متدولوژی گیمیفیکشن در فرآیند آموزش
• ارائه محتواهای آموزشی رایگان هم به جهت جذب مخاطب بیشتر و هم انجام وظایف شرکت در جهت خدمات اجتماعی به جامعه
• درصورت امکان از تکنولوژی های واقعیت افزوده و واقعیت مجازی (AR و VR) در ارائه محتوا استفاده شود
• همکاری با دانشگاهها جهت برگزاری دوره های آموزشی و اعطای مدرک معتبر آن دانشگاهها (منظور مدرک کلاسیک کارشناسی و کارشناسی ارشد نیست بلکه دوره های آموزشی کوتاه مدتی که مورد تأیید مراکز وابسته به دانشگاهها خواهد بود.)
• معرفی کارآفرینان برتر ایران و حتی اگر بشود ارائه محتواهای آموزشی کوتاه از افراد خیلی سرشناس
• برگزاری تور مجازی آفلاین بازدید از شرکتهای استارت آپی یا صنایع بالغ جهت آشنایی عملی دانش‌پژوهان با نحوه اداره یک شرکت و همچنین مشکلات و راه حلهای حوزه کارآفرینی
• ایجاد دوره هایی که نیاز به هیچ گونه پیشنیاز دانشی نداشته باشد (از طریق سطح بندی دوره به مقدماتی و پیشرفته)
• اجرایی کردن سیستم بازخوردگیری از دانش‌پژوهان و نظارت بر عملکرد اساتید به شکل مؤثر